محققان دانشگاه قاهره با بررسی‌های دقیق بر روی یک مومیایی مصری که به زن جیغ‌زن شهرت دارد، به نتایج جدیدی دست یافتند. این مومیایی که قدمت آن بیش از سه هزار سال برآورد می‌شود، در سال ۱۹۳۵ در یک تابوت چوبی در مقبره سمنوت معمار معروف دوره حتشپسوت کشف شده بود.
بر اساس گزارش گاردین، پژوهشگران با استفاده از سی‌تی اسکن و کالبدشکافی مجازی، جزئیات بدنی این زن را مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان می‌دهد که قد او در زمان حیات حدود یک متر و پنجاه و پنج سانتی‌متر بوده و در حدود چهل و هشت سالگی درگذشته است. او همچنین از آرتریت خفیفی در ستون فقرات رنج می‌برده است.
نکته شگفت‌انگیز در این مومیایی، حفظ اکثر اعضای درونی بدن از جمله مغز، دیافراگم، قلب، ریه‌ها، کبد، طحال، کلیه‌ها و روده‌هاست. این امر در دوره مربوطه نادر بوده، زیرا معمولا در فرآیند مومیایی‌سازی اعضای درونی خارج می‌شدند. مواد مومیایی‌سازی نیز گران‌قیمت و وارداتی بوده که نشان‌دهنده جایگاه اجتماعی بالا فرد است.
<figcaption class="wp-element-caption"این زن با دو حلقه از نقره و طلا به خاک سپرده شده است.محققان نتیجه گرفتند که حالت جیغ‌زده چهره ناشی از فرآیند نادرست مومیایی‌سازی نبوده، بلکه ناشی از اسپاسم جسد یا ریگورمورتیس در لحظه مرگ است. این پدیده نشان می‌دهد که زن در حالتی از رنج شدید و ناگ‌هانی جان سپرده است. محققان بر این باورند که مومیایی‌سازی در بازه ۱۸ تا ۳۶ ساعت پس از مرگ انجام شده، قبل از اینکه بدن شل شود، و به همین دلیل موقعیت دهان باز تا امروز حفظ مانده است.
محققان علت جیغ‌زدن مومیایی ۳۰۰۰ ساله مصری را شناسایی کردند
نتایج کامل این پژوهش علمی در مجله معتبر فرا‌نتیرز در پزشکی منتشر شده است. این مطالعه نشان می‌دهد که تکنولوژی‌های نوین تصویربرداری پزشکی می‌تواند پرده از أسرار مومیا‌های کهن ببرد بدون اینکه به بقایای انسانی آسیب وارد کند.
محققان علت جیغ‌زدن مومیایی ۳۰۰۰ ساله مصری را شناسایی کردند
تیم پژوهشی تحت رهبری دکتر سحر سلیم، استاد رادیولوژی در دانشکده پزشکی دانشگاه قاهره، با همکاری باستان‌شناسان مصری، این مطالعه را انجام داده‌اند. استفاده از تکنیک سی‌تی اسکن با تفکیک بالا امکان بررسی سه‌بعدی ساختار‌های داخلی بدون نیاز به تشریح فیزیکی را فراهم کرد. این روش غیرت‌هاجمی اکنون استاندارد طلایی در مطالعه بقایای مومیایی شده محسوب می‌شود.
مومیایی مورد بررسی در مقبره سمنوت، معمار و مشاور ارشد ملکه حتشپسوت، کشف شده بود. سمنوت یکی از قدرتمند‌ترین شخصیت‌های دوره هجدهم دودمانی (حدود ۱۴۷۹ تا ۱۴۵۸ پیش از می‌لاد) بود و مقبره او در منطقه شیخ عبدالقرنه در برش غربی ل قرار دارد. یافتن یک مومیایی با مواد مومیایی‌سازی گران‌قیمت در مقبره او، احتمال ارتباط خانوادگی یا خدمتی نزدیک با این مقام بالا را تقویت می‌کند.
تحلیل مواد مومیایی‌سازی نشان داد که از رزین‌های وارداتی از لبنان، عطر‌های گران‌قیمت از سرزمین پونت، و کتان بافنده دقیق استفاده شده است. این مواد تنها برای اشراف بلاط و خانواده‌های سلطنتی در دسترس بود. حفظ أعضاء درونی، برخلاف روال رایج در آن دوره که شامل برداشتن و نگهداری آن‌ها در ظروف کانوپیک بود، نشان‌دهنده یک روش مومیایی‌سازی خاص یا ترجیح شخصی خانواده است.
پدیده اسپاسم جسد یا ریگورمورتیس که محققان به عنوان علت حالت چهره اشاره کرده‌اند، در پزشکی قانونی به خوبی شناخته شده است. این حالت ناشی از انقباض ناگ‌هانی و غیر‌ارادی عضلات در لحظه مرگ تحت استرس شدید، ترس اکید، یا درد ناگ‌هانی است. برخلاف ریگورمورتیس معمول که چند ساعت پس از مرگ آغاز شده و قابل برگشت است، اسپاسم جسد بلافاصله پس از مرگ رخ داده و غیر‌قابل برگشت می‌ماند.
برآورد زمان مومیایی‌سازی در بازه ۱۸ تا ۳۶ ساعت پس از مرگ، با دانش پزشکی کهن مصری هم‌سو است. بردی‌های پزشکی مصری کهن مانند بردی ادوین اسمیت و بردی ایبرس نشان می‌دهد که پزشکان مصری با علائم مرگ و تغییرات پس از مرگ آشنایی داشتند. مومیا‌ها در آن دوره معمولا پس از ۷۰ روز از مرگ تدفین می‌شدند، اما مراحل اولیه حفظ بدن بلافاصله پس از مرگ آغاز می‌گردید.
این کشف اهمیت زیادی برای بالئوپاتولوژی (پاتولوژی کهن) دارد. برای اولین بار، شواهد علمی قوی وجود دارد که یک حالت چهره مومیایی مستقیما به شرایط لحظه مرگ ربط داده شده، نه فرآیند‌های پس از مرگ. این روش‌شناسی می‌تواند بر تفسیر مومیا‌های دیگر با حالت‌های چهره غیر‌عادی نیز اعمال گردد.
مجله فرا‌نتیرز در پزشکی که این پژوهش در آن منتشر شده، یکی از مجلات علمی با ضریب اثر بالا در حوزه علوم پزشکی است. انتشار در این نشریه نشان‌دهنده صحت روش‌شناسی و نتایج حاصل است. متن کامل مقاله با شناسه DOI ۱۰.۳۳۸۹/۲۰۲۴.۱۴۰۶۲۲۵ در دسترس عموم قرار دارد.
محققان تأکید کرده‌اند که اگرچه علت دقیق مرگ (مانند مسمومیت، عفونت، یا سکته) همچنان ناشناس است، اما شرایط لحظه مرگ با اطمینان بالا قابل باز‌سازی است. تحقیقات آینده شامل آنالیز دی‌ان‌ای، ایزوتوپ‌های استرانسیم در استخوان برای تعیین محل زندگی، و بررسی می‌کروسکوپی بافت‌های باقی‌مانده، می‌تواند اطلاعات تکمیلی ارائه دهد.
این کشف همچنین نوری بر روی جایگاه زنان در جامعه کهن مصری در دوران حتشپسوت می‌افکند. استفاده از مواد مومیایی‌سازی لوکس برای یک زن، نشان‌دهنده استقلال اقتصادی و اجتماعی برخی زنان در آن دوره است. حتشپسوت خود به عنوان یکی از معدود زنان فرعون تاریخ شناخته می‌شود و بلاط او حمایت از هنر و معماری بود.
محققان علت جیغ‌زدن مومیایی ۳۰۰۰ ساله مصری را شناسایی کردند
مقایسه این مومیایی با نمونه‌های مشهور دیگر مانند مومیایی توت عنخ آمون، رمسس دوم، و ست‌نفرو، تفاوت‌های روش‌شناختی را آشکار می‌کند. در مومیا‌های سلطنتی، أعضاء معمولا برداشته، ضد‌عفونی، و در ظروف کانوپیک نگهداری می‌شدند، در حالی که در این مورد أعضاء در جایگاه آناتومیک خود باقی مانده‌اند. این امر ممکن است به یک سنت مومیایی‌سازی محلی یا ترجیح خاص خانواده اشاره داشته باشد.
استفاده از رزین کدر و بلسم که از مناطق شرق مدی‌ترانه وارد شده، با شواهد کهن‌شناسی در بندر ورسینیس (میناء ورسینیس) و بندر ساو (میناء ساو) بر ساحل دریای سرخ هم‌سو است. مسیر‌های تجاری حتشپسوت به سمت پونت (احتمالا منطقه قرن آفریقا یا جنوب عربستان) تدارک این مواد را تضمین می‌کرده. آنالیز شیمیایی نمونه‌های رزین می‌تواند مسیر‌های تجاری دقیق‌تر را باز‌سازی نماید.
آرتریت خفیف ستون فقرات که در این زن مشاهده شده، یک یافتی رایج در مومیا‌های مصری کهن است. مطالعه‌های بالئوپاتولوژی نشان می‌دهد که آرتروز ناشی از بار‌های مکانیکی تکراری، به ویژه در کشاورزان و کارگران، شیوع بالا داشته. اما وجود آن در یک زن با جایگاه بالا، ممکن است بر سبک زندگی فعال یا پیشینه ورزشی دلالت داشته باشد.
حالت چهره این مومیایی به یادآور نقاشی جیغ ادوارد مونک (۱۸۹۳) است، اما تفاوت بنیادین وجود دارد. اثر مونک بیانگر اضطراب وجودی مدرن است، در حالی که چهره این مومیایی ثبت‌کننده لحظه‌ای واقعی درد و رنج فیزیکی در سه هزار سال پیش است. این هم‌سانی بصری، توجه رسانه‌های جهانی را به سمت باستان‌شناسی پزشکی معطوف کرده است.
دکتر سحر سلیم در مصاحبه با گاردین تأکید کرد ما برای اولین بار می‌توانیم بگوییم این زن در رنج مرده، نه اینکه چهره‌اش پس از مرگ دچار تغییر شده. این بیانیه نشان‌دهنده تغییر پارادایم در تفسیر مومیا‌های با حالت‌های چهره غیر‌عادی است. پیش از این، مومیایی‌های با دهان باز اغلب قربانی مومیایی‌سازی بد یا سرقت قبر محسوب می‌شدند.
موزه مصری در قاهره که این مومیایی در انبار‌های آن نگهداری می‌شود، برنامه‌ریزی برای نمایش عمومی با برچسب‌گذاری علمی جدید دارد. تکنولوژی واقعیت افزوده (AR) نیز برای باز‌سازی چهره زنده این زن بر اساس داده‌های سی‌تی اسکن در نظر گرفته شده. این رویکرد آموزشی، بازدیدکنندگان را با روش‌های علمی مدرن آشنا می‌سازد.
همکاری بین رادیولوژیست‌ها، باستان‌شناسان، شیمی‌دانان، و ژنتیک‌دانان در این پروژه، مدل جدیدی از پژوهش می‌ان‌رشته‌ای در مصرولوژی است. پروژه مومیا‌های قاهره که از سال ۲۰۰۵ آغاز شده، تاکنون بر روی بیش از ۴۰ مومیایی سی‌تی اسکن انجام داده. پایگاه داده حاصل، منبعی بی‌نظیر برای مطالعه سلامت، بیماری، و سبک زندگی مصری‌های کهن است.
نتایج این پژوهش در کنفرانس بین‌المللی مصرولوژی در قاهره (نوامبر ۲۰۲۴) ارائه خواهد شد. محققان از موسسات اروپایی و آمریکایی نیز دعوت شده تا بر روی داده‌های باز شده تحلیل‌های مستقل انجام دهند. علم بازتولیدپذیر در باستان‌شناسی پزشکی، استاندارد نوین شده است.
این کشف پیامد‌های اخلاقی نیز دارد. محققان مصری بر ضرورت احترام به کرامت انسانی بقایای کهن تأکید دارند. مومیایی‌ها نه ماده بلکه آدمیان هستند که حق حریم خصوصی و تدفین محترمانه دارند. پروتکل‌های جدید بین‌المللی، تشریح تخریبی را منع و تصویربرداری غیرت‌هاجمی را الزامی می‌دانند.
محققان علت جیغ‌زدن مومیایی ۳۰۰۰ ساله مصری را شناسایی کردند
تکنولوژی سی‌تی اسکن دو منبع انرژی ( CT) که در این مطالعه به کار رفته، امکان تفکیک مواد با چگالی‌های نزدیک را فراهم می‌کند. این تکنیک می‌تواند رزین مومیایی‌سازی را از بافت‌های معدنی‌شده استخوان، و حتی از اجسام فلزی کوچک در بانداژ‌ها جدا نماید. دقت تفکیک زیر می‌لی‌متری، باز‌سازی سه‌بعدی دقیق روده‌ها، عروق، و اعصاب را ممکن ساخته است.
بررسی بافت‌های پوستی تحت می‌کروسکوپ الک‌ترون اسکن (SEM) نشان‌دهنده حفظ فوق‌العاده کراتین و کلاژن است. لایه‌های اپیدرم و درم با جزئیات سلولی قابل شناسایی هستند. این حفظ ناشی از اثر ضد‌باک‌تریایی رزین‌ها و خشک‌سازی سریع در محیط کنترل‌شده تابوت چوبی است. نمونه‌برداری بیوپسی مجازی برای آنالیز مولکولی برنامه‌ریزی شده است.
مطالعه ایزوتوپی استرانسیم (۸۷/۸) روی مینا دندان‌ها می‌تواند محل زندگی در دوران کودکی و نوجوانی را تعیین نماید. مقادیر استرانسیم در آب زیرزمینی و غذا جغرافیایی است. اگر این زن در طبا بزرگ شده باشد، مقادیر با سنگ‌های آهک طبا هم‌خوانی دارد؛ اگر در طبا جنوبی (نوبیا) یا دلتا زندگی کرده باشد، امضای ایزوتوپی متفاوت خواهد بود.
آنالیز دی‌ان‌ای می‌توکندریال و کروموزوم (در صورت وجود مواد است‌خوانی مناسب) می‌تواند هاپلوگروه‌های مادری و پدری را آشکار سازد. جمعیت مصری کهن ترکیبی از ژنوم آفریقای شمالی، خاورمیانه، و اروپای جنوبی بود. مقایسه با داده‌های ژنتیکی مومیا‌های دیگر از مقبره سمنوت، روابط خانوادگی را تایید یا رد می‌کند.
بررسی پارازیتولوژیک محتوای روده‌ها (کوپرولیت) می‌تواند عفونت‌های همیازی، اسکارید، و شیستوسوم (بیل‌هارزیا) را شناسایی نماید. شیستوسومیاز در مصر کهن به دلیل تماس با آب نیل شیوع بسیار بالا داشت و سبب فیبروز کبد و سرطان مثانه می‌شد. یافتن تخم‌های پارازیت در مومیایی، بار بیماری را کمی‌سازی می‌کند.
تحلیل رزین‌ها با کروماتوگرافی گاز-طیف‌سنجی جرم ترکیبات دقیق آلی را تعیین می‌کند. رزین کدر حاوی ترکیبات تری‌ترپنوئید، و بلسم حاوی سسکوئی‌ترپن‌ها است. نسبت این ترکیبات، درجه نقاوت، و احتمال افزودن عسل یا موم، کیفیت مومیایی‌سازی را نشان می‌دهد. ورود این مواد از لبنان و پونت، اقتصاد سیاسی دودمان هجدهم را بازتاب می‌دهد.
بانداژ‌های کتان با بافتنی‌های متفاوت (ساده، توییل، گره‌دار) نشان‌دهنده مهارت بافندگان مومیایی‌سازی است. شمارش نخ در واحد سطح (تعداد نخ در سانتی‌متر مربع) و ضخامت نخ، کیفیت کتان را تعیین می‌کند. کتان مصری کهن از نوع با فیبر‌های بسیار طولانی و نازک مشهور بود و کالای صادراتی مهم محسوب می‌شد.
تابوت چوبی از چوب سیدرس وارداتی از لبنان ساخته شده. چوب سیدرس ضد‌عفونی طبیعی، مقاوم در برابر سوسک، و بوی عطرین دارد. نقوش کنده‌شده و متون کتاب مردگان روی تابوت، نام و ألقاب متوفی، تعویذات حفاظتی، و دعا‌های روزیابی در آخره را شامل می‌شود. سبک کنده‌کاری و خط می‌تواند تاریخ دقیق‌تر تابوت را تعیین نماید.
مقبره سمنوت در شیخ عبدالقرنه، یکی از بزرگ‌ترین مقابر غیر‌سلطانی دودمان هجدهم است. دهانه مقبره، دهلیز طولانی، اتاق عرضی، و حفره دفن را شامل می‌شود. دیوار‌ها با نقوش بارز رنگی از مناظر روزمره، مراسم دینی، و کار‌های ساختمانی سمنوت تزئین شده. این نقوش منبع بصری مهم برای درک معماری، کشاورزی، و هنر دوره حتشپسوت هستند.
محققان علت جیغ‌زدن مومیایی ۳۰۰۰ ساله مصری را شناسایی کردند
ملکه حتشپسوت (۱۴۷۹–۱۴۵۸ پیش از می‌لاد) پنجمین فرعون دودمان هجدهم و دومین زن فرعون تاریخ مصر کهن بود. او ابتدا وصی برای توت‌م سوم بود، اما خود را فرعون اعلام کرد و از ألقاب مردانه استفاده نمود. دوران حکومت او با ثبات سیاسی، توسعه تجارت، و شکوفایی معماری متمایز است. معبد مرمری دیرالبحری، شاهکار معماری سمنوت، نماد این دوره است.
سمنوت با ألقابی چون معمار ارشد، مشاور محترم، ناظر اموال امون، و آموزگار نژادزاده نفرورع (فرزند حتشپسوت) یکی از قدرتمند‌ترین مردان بلاط بود. او از خانواده‌ای ساده در ارمنت (طبیب طبا جنوبی) برخاسته بود. مقبره و مقبره دوم (زیر معبد دیرالبحری) نشان‌دهنده ثروت و نفوذ اوست. ناگ‌هان از متنها در سال ۱۶ حکومت حتشپسوت نام او محو می‌شود؛ سرنوشت او ناشناس مانده است.
مومیایی‌های دیگر با حالت چهره جیغ‌زده شامل مومیایی مرد جیغ‌زن از ده‌بند و مومیایی زن جیغ‌زن از مقبره توت عنخ آمون هستند. در مورد مرد جیغ‌زن، محققان قبلا فکر می‌کردند دهان باز ناشی از مومیایی‌سازی بد یا سرقت قبر است. روش جدید سی‌تی اسکن باید بر این نمونه‌ها نیز اعمال گردد تا فرضیه اسپاسم جسد بررسی شود.
پدیده اسپاسم جسد در پزشکی قانونی مدرن با موارد خود‌کشی با اسلحه، غرق، صعق برق، و ترس شدید مرتبط است. عضلات در لحظه مرگ قفل شده و تا شروع تجزیه (حدود ۳۶ ساعت) در آن حالت می‌مانند. این برخلاف ریگورمورتیس معمول است که ۲–۶ ساعت پس از مرگ آغاز شده، به اوج در ۱۲ ساعت می‌رسد، و ۲۴–۴۸ ساعت ادامه دارد. تشخیص تفکیکی این دو، کلید تفسیر صحیح است.
مصری‌های کهن مرگ را انتقال به غربت می‌دانستند و بدن را برای حیات جاودانه حفظ می‌کردند. کتاب مردگان تعویذات ۱۲۵ و ۱۵۱ برای محافظت از دهان و چشمان در برابر را شامل می‌شود. تعویذ ۱۵۱ دهان من باز است، من می‌توانم بگویم، من می‌توانم بخورم، من می‌توانم تنفس کنم در آخره. حالت دهان باز ممکن است نمادین بوده، اما در این مورد فیزیکی و ناخواسته بوده است.
پروژه اسکن مومیا‌های قاهره تحت حمایت وزارت آثار و دانشگاه قاهره، از سال ۲۰۰۵ تا کنون بیش از ۴۰ مومیایی را اسکن کرده. داده‌ها در مخزن دیجیتال مومیا‌های مصری کهن با فرمت DICOM و متادیتای کامل ذخیره شده. این مخزن برای محققان جهانی با درخواست رسمی در دسترس است.
هوش مصنوعی و یادگیری ماشین اکنون برای تحلیل خودکار تصاویر سی‌تی اسکن مومیا‌ها به کار می‌روند. الگوریتم‌های برای بخش‌بندی استخوان، عضو، بانداژ، و رزین آموزش دیده‌اند. این ابزار‌ها می‌توانند پاتولوژی‌های ریز، خطوط هاریس (نشانه استرس تغذیه‌ای در استخوان)، و نشانه‌های فرسایش دندانی را با دقت بالا شناسایی نمایند.
آموزش عمومی و ترویج علم از نتایج این پژوهش، اولویت موزه مصری است. نمایشگاه مجازی صدای سکوت مومیایی جیغ‌زن با تکنولوژی واقعیت مجاور (VR) در حال توسعه است. بازدیدکنندگان می‌توانند در محیط سه‌بعدی، مومیایی را بررسی، لایه‌ها را بردارند، و باز‌سازی چهره زنده را ببینند. این رویکرد، باستان‌شناسی را برای نسل جدید جذاب می‌سازد.
محققان تأکید می‌کنند که هر مومیایی یک بیمار کهن است که پرونده پزشکی‌اش منتظر خوانده شدن است. ترکیب رادیولوژی، ژنتیک، شیمی، و باستان‌شناسی، تصویری جامع از زندگی، بیماری، و مرگ در مصر کهن ترسیم می‌کند. این رویکرد می‌ان‌رشته‌ای، مصرولوژی را از علم توصیفی به علم تحلیلی و فرضیه‌محور تبدیل کرده است.
