هیچ تردیدی در تأثیرگذاری و اهمیت تانک در ارتشهای مدرن وجود ندارد. با بیش از ۷۰ هزار فروند در خدمت در سراسر جهان، تانکها بخش بزرگی از هر ارتش را تشکیل میدهند. در درگیریها و جنگهای گوناگون، تانکها کارآیی و تأثیرگذاری خود را در عبور از خطوط دشمن و عمل کردن به عنوان محافظ نیروهای پیادهنظام روی زمین نشان دادهاند. با این وجود، امکانپذیر است دوران سلطه تانکها به پایان خود رسیده باشد.
جنگهای اخیر، از جمله درگیری روسیه با اوکراین و جنگ دوم ناگورنو-قرهباغ بین ارمنستان و آذربایجان، باعث تردید در نقش تانکها در میدان نبرد شده است. در این نبردها، تانکها به طور گسترده در مقابله با سلاحهای پیادهنظام و پهپادهای نظامی ناکامی خورده و نابود شدهاند. اخبار تازه مبنی بر اینکه برخی کشورها در حال کاهش ناوگان تانک هستند و اینکه نیروهای تفنگدار اختصاصی دریایی ایالات متحده تصمیم دارد سه گردان تانک خود را کنار بگذارد، باعث شده بسیاری بگویند ناوگان تانک به عنوان چیزی که اکنون شناخته میشود و روزگاری بسیار موثر بود، دیگر کارآمد نبوده و به پایان راه خود رسیده است.
برای بررسی اینکه آینده تانکها چگونه خواهد بود و اینکه آیا تانکها به ایفای نقش مهمی در نبرد ادامه میدهند یا به طور کلی منسوخ میشوند، به نظرات برخی از بهترین کارشناسان حوزه نظامی، از تحلیلگران دفاعی تا برنامهریزان استراتژیک، تاریخنگاران و پرسنل نظامی پرداختهایم.
تانکها برای بیش از یک قرن بخشی مهم از عملیاتهای جنگی بودهاند. از زمان معرفی آنها در جنگ جهانی اول، وقتی که خودروی زرهی نامیده میشدند، تانکها ستون فقرات بسیاری از ارتشها بوده و نقش پیشرو و خطشکن را در جریان درگیریها و اولین خط در مقابله عملیات تهاجمی دشمن ایفا کردهاند. با گذشت زمان، تانکها از قلعههای سنگین و کمتحرک که روی شنی حرکت میکردند، به خودرویهایی با نقشهای متنوع و تخصصی تبدیل شدهاند.

تانکهای اولیه عمدتا در سه دسته سبک، متوسط و سنگین قرار میگرفتند. اما دوران جنگسرد با آغاز بهرهگیری از تکنولوژی مدرن برای ساخت چیزی که امروزه با نام تانک نبرد اصلی شناخته میشود، توسط کشورهای گوناگون جهان همراه شد. این مفهوم به شکلی موثر قابلیتها و نقاط قوت مهم انواع قبلی تانک را با بستهبندی کاملی ترکیب میکرد. این تانکها قوت آتش و زره تانکهای سنگین و چابکی و سرعت تانکهای متوسط و کوچک را داشتند. این قابلیتهای ترکیبی، تانکها را در شرایط جنگی بسیاری به شدت موثر میساخت، جایی که میتوانستند از هر عارضه زمینی عبور کرده و خطوط دشمن را در هم بشکنند.
تعداد زیادی از پراستفادهترین و بهترین تانکهایی که امروزه در سرویس هستند، دههها قدمت دارند. در حالی که تکنولوژی پیشرفته باعث شده روزآمدسازیهای بسیاری روی آنها انجام شود، این روزآمدسازیها عمدتا برای مدلهای قدیمیتر انجام شده و مدلهای کاملا تازه بسیار اندکی در دهه گذشته در سرویس قرار گرفتهاند. این تانکها شامل ام۱ آبرامز، تانکی که یکی از بهترین تانکهای همه دوران به شمار میرود، تانک لئوپارد ۲ و چلنجر ۲ است.

سلاحهای ارزان قیمت ۱۰ درصد از کل ناوگان تانکهای روسیه را نابود کردهاند
یکی از مشکلات مهم تانکها در عصر مدرن این است که در برابر سلاحهایی که به طور گسترده توسط نیروهای پیادهنظام مورد بهرهگیری قرار میگیرند، آسیبپذیر هستند. در گذشته، برای نیروهای پیادهنظام دشوار بود که بدون سلاحهای سنگین یا حمایتی هوایی و توپخانهای به تانکها دعوا کنند. این مشکل دیگر وجود ندارد و سربازانی که روی زمین هستند میتوانند با این غولهای آهنین شاخ به شاخ شوند و ضربات مهلکی به آنها وارد نمایند.
ادوارد لوتواک، مشاور و کارشناس استراتژیک نظامی میگوید که جنگها در این عرصه بسیار تحول کردهاند. نیروهای پیادهنظامی که در میدان نبرد هستند، قوت آتش کافی برای آسیب رساندن به تانکها بهرهگیری میکنند. وی در این باره میگوید یک نیروی پیادهنظام که برای مبارزه مصمم است میتواند با داشتن چیزهایی همانند تعداد زیادی راکت ضدتانک با قابلیت نشانهگیر و شلیککن و در تعداد زیاد در اختیار داشته باشد که قوت زیاد بیسابقهای به آنها بخشیده است.
مراد از چنین سلاحهایی که با نام سلاحهای ضدتانک سبک نسل جدید (NLAW) شناخته میشوند، بسیار انعطافپذیر بوده و همین ویژگی نقطه قوت آنهاست. آنچه که ساب (SAAB) از شرکتهای سازنده سلاحهای ضدتانک میگوید این است NLAW میتواند تقریبا از هر موقعیتی بجنگد، از ارتفاع بالا در یک ساختمان تا پشت یک درخت یا در داخل یک گودال. جای شگفتی نیست که این تعداد زیادی از تانکهای روسی تا به حال در جنگ اخیر با اوکراین، توسط سربازان پیادهکیو از بین برده شدهاند.

پهپادها نیز کارآیی خود را در مقابله با تانکها نشان دادهاند
اگرچه سلاحهای سبک ضدتانک نسل جدید و سیستمهای نشانهگیر و شلیککن آنها باعث شدهاند که نیروهای پیادهنظام راه موثری برای مقابله با تانکها داشته باشند، یک روش بسیار مدرنتر نیز نشان داده که به همان اندازه برای تانکها مرگبار است. پهپادهای ارزان قیمت مجهز به مواد منفجره، در جنگ روسیه و اوکراین نشان دادهاند که در نابود کردن تانکها بسیار موثر هستند. در واقع، نیروهای اوکراینی اکنون واحدهای اختصاصی پهپادی را برای مقابله و نابودی تانکهای روسی راهاندازی کردهاند.
در مصاحبهای با پولیتیکو، پاولو تسیبنکو، رئیس آکادمی نظامی دروناریوم در اوکراین در رابطه شیوه بهرهگیری از پهپادها در نبرد علیه نیروهای روسی حرف میزند ساقط کردن آن تقریبا غیرممکن است. تنها یک تور میتواند پشتیبانیکننده باشد. و پیشبینی من این است که به زودی باید این چنین تورهایی را روی شهرهایمان یا دستکم ساختمانهای دولتی در سراسر اروپا بکشیم.
این چنین پهپادها به شکلی منحصر به فرد و خاص موثر بودهاند، چون میتوانند به شدت سرهمبندی شده و با شرایط میدان نبرد سازگار شوند، در حالی که به شدت و به سادگی به ابزارهای مدرنی در میدان نبرد تبدیل شدهاند. تسیبنکو در رابطه پهپادهای مورد بهرهگیری نیروهای اوکراینی میگوید این پهپادها تا ۴۰۰ دلار قیمت دارند و میتوان آنها را همه جا ساخت. ما با بهرهگیری از میکروچیپهای وارداتی از چین و قطعاتی که از علیاکسپرس خریداری کردهایم توانستهایم پهپادهای خودمان را بسازیم. ما قالب کربنی را خودمان ساختهایم. و بله، باتریهای آنها ساخت تسلا هستند.

هر فردی میتواند از سلاحهای ضدتانک سبک مدرن بهرهگیری کند
آسان بودن بهرهگیری از سلاحهای ضدتانک سبک دوشپرتاب باعث شده که آنها سلاحهای ایدهآلی برای مقابله با تانکها باشند. تقریبا هر سربازی را میتوان برای بهرهگیری از این سلاحها آموزش داد و نیاز به توانایی زیادی نیز ندارند، در حالی که برخی میگویند کمتر از یک ساعت برای یادگیری بهرهگیری از آنها در میدان نبرد کافی است. ادوارد لوتواک، مشاور و استراتژیست نظامی در این باره میگوید سلاحی که تفاوت بزرگی تشکیل داده همین سلاحهای ضدتانک سبک نسل جدید است، یک سلاح ضدتانک سبک با یک لوله پلاستیکی و راکت پرتابی. هدف میگیرید و شلیک میکنید. یک کامیون میتواند ۵۰۰ قبضه از آنها را در گوشهای از خیابان در کیو خالی کند.
بهرهگیری از پهپادها اما به سادگی بهرهگیری از سلاحهای فردی سبک ضدتانک نیست. بکارگیری آنها به یک تیم کامل نیاز دارد تا بتوانند بهترین کارکرد را داشته باشند، از نیروهای شناسایی برای آشکار کردن بهترین خلبانان و مهندسان به منظور بهرهگیری از آنها و اضافه کردن مواد منفجره و خلبانانی که بتوانند آنها را تا رسیدن به اهداف خود در خاک دشمن هدایت کنند. چنین نگرانیهایی در رابطه این حقیقت وجود دارد که بیشتر پهپادهای مورد بهرهگیری نیروهای روسی و اوکراینی از چین آمدهاند که باعث ایجاد این هراس میشود که امکانپذیر چین به اطلاعات حساس دسترسی پیدا کند.
با این وجود، ارتش اوکراین راهی برای دور زدن این مشکل بالقوه پیدا کرده است. پاولو تسیبنکو در گفتگو با پولیتیکو میگوید هنگامی با اروپاییها صحبت کردیم، آنها از این که هک کردن و ناشناسسازی این پهپادهای چینی تا چه اندازه ساده است حیرتزده شدند. بهرهگیری از آنها بیخطر است، تلاش کردهایم شرکای خود را به بهرهگیری از آنها ترغیب کنیم.

تانکها دیگر پیشقراولانی کارآمد و سودمند نیستند
تانکها در ابتدا به عنوان ابزاری برای در هم شکستن خطوط دفاعی دشمن طراحی شدند. زره آنها میتوانست از خدمه و خود تانک در برابر آتش سنگین دشمن محافظت کند و خود تانکها نیز با سلاحهای قوی مجهز برای نابودی موانع و توپخانه شدند. هنگامی که تانکها موفق به تشکیل حفرهای در خطوط دفاعی دشمن میشدند، نیروهای پیاده و واحدهای متحرک بیشتری میتوانستند از این حفرهها عبور کرده و به دعوا ادامه دهند. اما این خودرویهای زرهی اکنون بیشتر از هر زمان دیگری آسیبپذیر بوده و غیرمنطقی است که به همین شکل و برای اهدافی مشابه، در نبردهای آینده مورد بهرهگیری قرار گیرند.
پل شار، یک رنجر سابق نیروی زمینی ارتش ایالات متحده و رئیس جاری مرکز مطالعات امنیت آمریکای نوین است. او بر این باور است که تانکها در سالهای آینده برای نقشهای نوین تکامل یافته و دیگر به عنوان پیشقراول به کار گرفته نخواهند شد.
وی در این باره میگوید به باور من تانکها به طور کامل منسوخ نخواهند شد بلکه به گمان زیاد همان راهی را خواهند رفت که پیادهنظام رفته است، به عنوان نیرویی قوی برای درگیریهای در مسافتهای نزدیک، به جای نقشی کلیدی که تانکها از زمان جنگ جهانی دوم در نبردهای زمینی داشتهاند.

جنگ شهری باعث شده که تانکها در معرض خطر مضاعفی قرار داشته باشند
جنگها به شکل فزایندهای در فضاهای شهری صورت میگیرند، به جای اینکه در فضاهای باز و گسترده رخ دهند. این موضوع تا حدودی به این خاطر است که نبردهای امروزی در مکانهایی صورت میگیرد که شهرهای بزرگی وجود دارند، و این روند با ترندی همراه شده که در آن انسانها در سراسر جهان سریعتر از قبل به اقامت در شهرها روی میآورند و روستاها و جوامع کوچک نیز با شدت بیشتری به شهر تبدیل میشوند. این روند با ترندی همراه شده که در آن تانکها بزرگتر و سنگینتر از نسخههای قبلی میشوند. هر دو این حقیقتها باعث میشوند که تانکها نسبت به قبل آسیبپذیرتر باشند چون فضاهای محدود و غیرقابل پیشبینی خیابانهای شهری در ترکیب با نبود قدرت مانور، تانکها را در خط آتش دشمن قرار میدهد.
تانکهایی همانند آنهایی که به طور گسترده توسط نیروهای روسی در اوکراین مورد بهرهگیری قرار میگیرند، در مقابله با حملات صورتگرفته از جلو به خوبی محافظت شدهاند. این بدان خاطر است که این تانکها چیزی به نام گلیس یا شیب ملایم دارند، یک قطعه شیبدار رو به جلو در تکه جلو زره که میتوانند موشکها را منحرف کنند و در برابر مواد منفجره مقاوم باشند. در شهری که امکانپذیر دعوا از هر سمتی رخ دهد، زره جلوی تانک بیاستفاده است. مهاجمان دشمن میتوانند از هر طرفی بجنگند، از طرفین، عقب و حتی از ارتفاع بالا که باعث میشود تانکها به شدت آسیبپذیر باشند.
کارشناسان موسسه خدمات متحد سلطنتی به اکونومیست میگویند که دور از انتظار است مفاهیم جاری مربوط به مانورهای زرهی امکانپذیر باشند. جان هاوکس میگوید که توانمندیهای سلاحهای پیادهنظام اکنون قویتر از زره تانکهاست. وی میگوید تانک اکنون از هر زمان دیگری آسیبپذیرتر است. ما به اوج رقابت زره در برابر گلوله رسیدهایم و زره این رقابت را باخته است.

تانکها بسیار گرانقیمت هستند
دلیل دیگری که باعث شده تانکها دیگر همانند قبل در بین ارتشها پرطرفدار نباشند این است که این خودرویهای زرهی بسیار گرانقیمت و پرهزینه هستند. در حالی که تانکها نمیتوانند در این عرصه رقیبی برای هلیکوپترها و جتهای جنگنده باشند اما رفتهرفته قیمت آنها بالا میرود. از بین گرانقیمتترین تانکهایی که تا به حال ساخته شدهاند، قسمت اعظم آنها یا مدلهای نوین هستند یا نسخههای جدیدتر تانکهای از قبل شناختهشده که شامل لئوپارد ۲۸ و SEP آبرامز میشود. زره اضافی، سیستمهای حفاظتی و سنسورها به این معناست که بهترین تانکها میتوانند قیمتی از ۸.۵ تا ۳۰ میلیون دلار داشته باشند، عدد قابل توجهی که برای سلاحی که به سادگی نابود میشود بسیار غیرمنطقی است.
این تنها هزینه اولیه نیست که فرماندهان نظامی باید در زمان بررسی خرید تانکها مد نظر داشته باشند. هزینه تعمیر و نگهداری و نگهداشت قابلیت نبرد تنها یک دستگاه تانک نیز سالانه هزاران دلار خواهد بود. این عدد میتواند به شدت افزایش یابد، به ویژه هنگامی که ارتش یک سرزمین دارای صدها و احتمالا هزاران دستگاه تانک باشد. تانکهایی که در میدان نبرد به کار گرفته میشوند هزینههای بیشتری نیز دارند، در شرایطی که هزینه سوخت و در سرویس نگهداشتن تانکها در میدان نبرد میتواند برای هر کیلومتر به هزاران دلار برسد.

تاکتیکهای ضعیف میتواند تانکها را آسیبپذیرتر سازد
بحث بر سر کارآمدی و سودمند بودن تانکها در جنگهای عصر مدرن از اهمیت خودرویهای زرهی در اوکراین نشأت میگیرد. روسیه تعداد زیادی از تانکهای خود را در اوکراین از دست داده است و برآوردها مدعی هستند که این عدد میتواند به ۳۰۰۰ تانک برسد. فیلیپ پی اوبراین، استاد مطالعات استراتژیک در دانشگاه سنت اندروز بر این باور است مسئولیت این مقدار از تلفات را نمیتوان تنها بر دوش آسیبپذیریهای تانک گذاشت بلکه تاکتیکها و استراتژیهای نظامی ضعیف فرماندهان روسی نیز در این کار اثرگذار بوده است.
این دیدگاه توسط چند کارشناس دیگر نیز تایید شده است که بر این باورند که روسیه از ناوگان تانکهای خود بهرهگیری نابجا و نامناسبی داشته است. کارشناسی از خدمات متحد سلطنتی در مصاحبه با اکونومیست آشکار کرده است که تانکهای روسی به طور خاص از دو طرف و تکه جلو در برابر حملات آسیبپذیر بودهاند و این آسیبپذیری برای اینکه تانکهای روسی از حمایتی هوایی کافی برخوردار نبودهاند، تشدید نیز شده است. کارشناسان میگویند که تقریبا هر درگیری با وجود تانکهای دوران شوروی از تی-۶۴ به بعد، آسیبپذیری مطرح این تانکها از بالا و از دو طرف را نشان داده است.
ناکامی روسیه در برقراری برتری هوایی در آسمان اوکراین و پیشروی تانکهایش در یک ستون واحد در ابتدای جنگ علت تلفات سنگین این سرزمین در عرصه ناوگان زرهی شده است. پهپادها و نیروهای زمینی اوکراین با بازدارندگی اندکی از جانب جتهای جنگنده، هلیکوپترهای تهاجمی یا بمبافکنهای روسی روبرو بوده و تقریبا با ایمنی کامل توانستهاند به تانکهای روسی بجنگند. در این اثنا، انگار ارتش روسیه توانایی مقابله مناسب با پهپادهای کوچک را ندارد.

تانکها تا این مدت هم مهم هستند
با وجود همه چالشهایی که تانکها با آنها روبرو هستند، آنها تا این مدت هم بخش مهمی از ارتشها در سراسر جهان به شمار میآیند. این اهمیت وقتی خود را نشان میدهد که اوکراین همچنان خواستار دریافت تانکهای بیشتر از متحدان اروپایی خود و از ایالات متحده است. کنراد سی کرین، سردبیر USAWC در این باره میگوید اگر به کاری که اوکراینیها انجام میدهند نگاه کنید، آنها مصرانه در حال تلاش برای نگهداشتن تانکهای آبرامز ما و لئوپارد آلمانی هستند. از این کار بسیار آشکار است که تانک تا این مدت هم بخش مهمی از میدان نبرد است.
یقینا این تنها اوکراین نیست که تا این مدت راههای بسیاری برای بهرهگیری از تانکها در میدان نبرد دارد. این ماشین زرهی تا این مدت هم مزایا و برتریهای زیادی داشته و کارهایی میکند که دیگر سیستمهای نظامی در میدان نبرد از انجام آنها ناتوان هستند. تانک تا این مدت هم نقش مهمی در بازیهای جنگی ایفا کرده و به گمان زیاد تا زمانها این نقش را نگهدارد. بریان کلارک، رئیس مرکز مفاهیم و تکنولوژی دفاعی در موسسه هادسون در این باره میگوید شما به چیزی نیاز دارید که پشت آن مقداری حفاظت داشته باشد. این موضوع به نیروی پیادهنظام امکان خواهد داد تا از آن برای پوشش یا آتش مستقیم بهرهگیری کند.
جاستین کرامپ، مشاور اطلاعاتی در موسسه سیبیلاین میگوید هیچ سیستم جنگافزاری دیگری نمیتواند قوت آتش، بقا، دوام و مقرونبهصرفه بودن تانک را داشته باشد. هلیکوپترها میتوانند ضربه سختی وارد کنند و سریع هستند اما بسیار گرانقیمتتر و آسیبپذیرتر نیز هستند، در شرایطی که عملیاتهای سنگینی در آنها در جریان است. موشکهای ارزان قیمت فراوانند اما اینکه یک نفر آنها را شلیک کند، یک پیادهنظام، طبیعتا او را در برابر هر سلاحی در میدان نبرد آسیبپذیر میسازد، به طور اختصاصی در برابر توپخانه.

تانکها برای جلوگیری از منسوخ شدن باید تکامل یابند
تانکها قطعا تا این مدت بهرهگیریهایی دارند و به گمان زیاد تا آیندهای نزدیک، نقش خود را در ارتشهای سراسر جهان نگهداری خواهند کرد، تا وقتی که بتوانند با نیازهای عملیاتی نوین سازگار شوند. در غیر این صورت، امکانپذیر در سالهای آینده کاملا بیاستفاده و منسوخ شوند، چون در برابر سیستمهای جنگافزاری مدرن و روشهای نوین دعوا آسیبپذیرتر میشوند.
ویکتور موراخوفسکی، سرهنگ بازنشسته روسی میگوید که تا این مدت تانکها نقشی حیاتی در ارتشهای جهان دارند اما اعتراف میکند که تانکهای تازه متعلق به آینده باید بهتر شوند. وی در این باره به اکونومیست میگوید عملیاتهای نظامی با تنش بالا بین کشورهایی که از لحاظ تکنولوژی در یک حد هستند، بدون بهرهگیری گسترده از تانکها غیرقابل تصور است. وی تصریح میکند که تانکهای آینده میتوانند از پهپادهای خاص خود برای گسترش دادن به حساسیت سنسوریشان بهرهگیری کنند، که به خدمه آنها امکان میدهد تهدیدهای پنهان شده در گوشهها و پشت موانع که تهدیدی برای شبیخون بالقوه هستند را ببینند.
این چیزی است که جرمی بلک، تاریخنگار، نیز به آن باور دارد و میگوید که باعث خواهد شد تانکها ترسناکتر شده و از آنها هم در برابر حملات پیادهنظام و هم پهپادها مراقبت خواهد کرد. در اصل، تانکهای آینده نقش نوعی مادر را خواهند داشت که میتوانند دهها پهپاد را به پرواز درآورده و برای عملیاتهای خاص اعزام کنند. پل شار نیز میگوید که تانکها دور از انتظار است دیگر به عنوان پیشقراول مورد بهرهگیری قرار گیرند بلکه به جای آن به گمان زیاد به عنوان بخشی از موج دوم نبرد به کار گرفته خواهند شد، بعد از اینکه این ستونهای زرهی را به خاکستر تبدیل کردیم.

زرهپوشهای نسل چهارم در حال گسترش هستند
کشورهای زیادی در سراسر جهان، اکنون در حال گسترش تانکهای نسل چهارم هستند، نشانی از این که فرماندهان نظامی تا این مدت فکر میکنند که تانکها ارزشی ذاتی در میدان نبرد ایفا کرده و تنها نیاز به مدرنسازی دارند. در تعداد زیادی از موارد، اصرار کمتری روی زره سنگینتر و ضخیمتر است. به جای آن، این تانکهای تازه برای بهرهگیری از سیستمهای حفاظتی طراحی شدهاند که میتوانند حملات نزدیکشونده را کشف کرده و یا آنها را نابود کنند یا در مسیرشان به سمت خود، منحرف نمایند.
بریتانیا نیز موافقت کرده که تانکهای چلنجر ۲ زیادی از آنها را با نسخههای جدیدی به نام چلنجر ۳ جایگزین کند. این تانکهای تازه به طور کامل دیجیتالی خواهند بود که به آنها توانایی اشتراک در لحظه دادهها و اطلاعات سنسورها با دیگر نیروهای نظامی، شامل هلیکوپترها، جتهای جنگنده و دیگر خودرویهای نظامی روی زمین را میدهد. آلمان نیز در حال کار بر روی تانک لئوپارد ۳ است، که جانشین تانک مشهور و پرطرفدار لئوپارد ۲ است.
تانکهای تازه، به گمان زیاد، فناوریهای پنهانکاری بیشتری خواهند داشت. میگویند که تانک نسل چهارم چین روی حرکت غیرقابل شناسایی تمرکز خواهد کرد. نسخه اولیه تانک آبرامز ایکس آمریکا نیز از موتور هیبریدی سود خواهد برد که بدین معناست که میتواند در حالت بیصدا حرکت کرده و مقدار کمی سر و صدا تشکیل دهد که شناسایی آن را دشوارتر میکند. دیگر روزآمدسازیها برای تانکهای آینده شامل نمایشگرهای با رزولوشن بالا و همهرنگی، سیستمهای دوربینی روزآمدشده و بسیار پیشرفته و توانایی شبکهسازی با دیگر خودرویهای نظامی و مراکز فرماندهی است. با رشتهای از سیستمهای ضدحملهای الکترونیک و دیجیتال و یقینا طراحیهای پنهانکارانه، این تانکهای نسل چهارم آسیبپذیری کمتری نسبت به نسخههای قبلی خواهند داشت.
